ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ 2016

  • Αφιέρωμα στον Κωνσταντίνο Καβάφη Λιτόχωρο 6 Ιουλίου

  • Τραπεζικός λογαριασμός

  • ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ 2012 ΒΙΝΤΕΟ

    Δείτε τα βίντεο των ΙΖ Προμηθείων 2012

  • ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ 2011 ΒΙΝΤΕΟ

    Δείτε τα βίντεο των ΙΣΤ Προμηθείων 2011

  • Η όπερα "Προμηθέας" του συνθέτη Π. Καρούσου στα Προμήθεια 2011

  • Πρόσφατα άρθρα

  • Άρθρο στο περιοδικό "Μυστική Ελλάδα" για το θεσμό και τις γιορτές των Προμηθείων.

  • ΤΕΛΕΤΕΣ ΗΛΙΟΣΤΑΣΙΟΥ ΣΤΑ «ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ» ΤΟΝ ΙΟΥΝΙΟ!

    Τελετές Ηλιοστασίου στα Προμήθεια τον Ιούνιο! Για ποιο λόγο τελούνται; Είναι "παγανιστικές" τελετές;

  • Προμηθείων Ύμνος

    Ο "Προμηθείων Ύμνος" στα αρχαία και νέα ελληνικά

Τελετές στα «Προμήθεια» – Άρθρο στο περιοδικό “Μυστική Ελλάδα”

Posted by Thespis στο 24/04/2010

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό “Μυστική Ελλάδα” (τ. 57, Ιούνιος – Ιούλιος 2009)

ΤΕΛΕΤΕΣ ΗΛΙΟΣΤΑΣΙΟΥ

ΣΤΑ «ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ» ΤΟΝ ΙΟΥΝΙΟ!

Τελούνται παγανιστικές τελετές στον Όλυμπο;

του Γιώργου Φωτεινού

Πώς θα σας φαινόταν αν σας αποκαλούσαν όλοι «χωριάτη»; Πώς θα σας φαινόταν αν την οικογένειά σας την αποκαλούσαν «χωριαταραίους», την παρέα σας όταν βγαίνετε για καφέ «ήρθε το χωριαταριό», την ομάδα φίλων με τους οποίους συναναστρέφεστε την αποκαλούσαν «χωριατιά»;

Όποιον και να ρωτήσετε θα συμφωνήσει ότι ο άνθρωπος του χωριού εκτιμάται για το παραγωγικό έργο που προσφέρει (γεωργικές και κτηνοτροφικές ως επί το πλείστον δραστηριότητες). Παράλληλα όμως, όλοι χρησιμοποιούν μεταφορικά και υποτιμητικά τον όρο «χωριάτης» όταν θέλουν να θίξουν κάποιον για την έλλειψη ευγένειας και τρόπων «καλής συμπεριφοράς», για την αφέλειά του ή για τις μορφωτικές ελλείψεις του.

«Χωριάτες» («pagani» στα λατινικά, «paganus» στον ενικό) άρχισαν να αποκαλούνται από τα τέλη του 4ου μ.Χ. αιώνα όλοι οι άνθρωποι που παρέμεναν σταθεροί στις προγονικές δοξασίες τους και αρνούνταν να τις αλλάξουν. Μ’ αυτό τον όρο άρχισε να τους αποκαλεί επισήμως το νέο πολιτικο-θρησκευτικό κατεστημένο που μόλις είχε εγκαθιδρυθεί στη Δύση και την Ανατολή της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, προσδιορίζοντας πλέον περιφρονητικά ως «χωριάτες» («pagani») όσους ανθίσταντο στον εκχριστιανισμό και ήθελαν να παραμείνουν πιστοί στις δοξασίες που πρέσβευαν οι οικογένειές τους και οι εθνότητές τους επί αιώνες. Η αιτία για τη χλευαστική αυτή ονομασία οφειλόταν στο ότι τη μεγαλύτερη αντίσταση, η νέα τάξη πραγμάτων την αντιμετώπισε στην επαρχία. Επρόκειτο κυρίως για αγροτικές κοινότητες, απομακρυσμένες από τα κέντρα εξουσίας και άρα σχετικά λιγότερο ελεγχόμενες, ενώ στους πληθυσμούς των πόλεων οι πιέσεις για να ασπαστούν οι άνθρωποι τα νέα δόγματα και οι έλεγχοι ήταν πιο ασφυκτικοί.

Με άλλα λόγια χρησιμοποιήθηκε ο όρος αυτός με προφανή σκοπό να θίξει όλες τις προχριστιανικές δοξασίες ως πρωτόγονες και άξεστες, επιδιώκοντας να πείσει την κοινωνία ότι ήταν κατάλληλες μόνο για αμόρφωτους και άξεστους ανθρώπους των βουνών και των λόγγων. Όπως ομολογούν οι ίδιοι οι θεολόγοι «Η προσηγορία “παγανιστής” την εποχή αυτή ήταν σκωπτική και ύβρις» («Νεοπαγανισμός – Η απειλή από το παρελθόν», έκδοση της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, Κεφ. 3, σελ. 4).

Έτσι λοιπόν διαιωνίστηκε ο όρος «pagan» (στα ελληνικά «παγανισμός») μέχρι τις μέρες μας. Ένας όρος υποτιμητικός, χλευαστικός και υβριστικός ο οποίος οφειλόταν στο ότι οι «pagani», δηλ. οι κάτοικοι του αγρού και της εξοχής, επέμεναν στη διατήρηση των πατροπαράδοτων ηθών, εθίμων και τελετών τους οι οποίες ήταν πλήρως εναρμονισμένες με τη φύση. Π.χ. τελετές ισημεριών και ηλιοστασίων, τελετές για τη σπορά ή για τις άλλες αγροτικές δραστηριότητες, τελετές για τον ερχομό της άνοιξης κλπ.


«Παγανιστές» στα Προμήθεια του Ολύμπου;

Το πρωί της τρίτης ημέρας των «Προμηθείων» (ημέρα Κυριακή) γίνεται κατά παράδοση η τελετή του Θερινού Ηλιοστασίου. Τα Προμήθεια, που με εμπνευστή και πρωτεργάτη τον καθηγητή του παν/μίου της Στοκχόλμης Τρύφωνα Ολύμπιο συμπληρώνουν ήδη το δέκατο τέταρτο έτος συνεχούς παρουσίας τους, είναι τριήμερες πολιτιστικές εκδηλώσεις που τελούνται κάθε Ιούνιο στον Όλυμπο (φέτος – το 2009 – θα γίνουν στις 19, 20 και 21 Ιουνίου). Την επιμέλεια της διοργάνωσής τους την έχει ο Πολιτιστικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης «Προμηθεύς Πυρφόρος». Αποτελούν πανελλήνιο θεσμό με σκοπό να μας φέρουν σ’ επαφή με τον πολιτισμό, το πνεύμα και τις αξίες της αρχαίας Ελλάδας μέσω φιλοσοφικών διαλέξεων και συζητήσεων, αθλητικών εκδηλώσεων, καλλιτεχνικών, πολιτισμικών και τελεστικών δρώμενων.

Είναι ωστόσο «παγανιστές» εκείνοι που μετέχουν την τρίτη ημέρα των Προμηθείων στις τελετές του Θερινού Ηλιοστασίου καθώς κι εκείνοι που τις παρακολουθούν; Δηλαδή είναι «χωριάτες»; Πιθανόν ναι από πλευράς καταγωγής πολλών εξ’ αυτών (να κατάγονται δηλ. από την επαρχία) αλλά αυτό προφανώς είναι άσχετο αφού μετέχουν και πολλοί άλλοι που κατάγονται από μεγάλες πόλεις. «Χωριάτες» με τη μεταφορική και υποτιμητική έννοια, δηλ. «χοντράνθρωπους», «άξεστους», «αμόρφωτους» κλπ, μάλλον είναι απίθανο να τους χαρακτηρίσει κανείς ακόμη κι αν δεν συμφωνεί με τις απόψεις τους. Αν όμως δεν είναι «χωριάτες» ούτε με την κυριολεκτική ούτε με τη μεταφορική έννοια του όρου, τότε προφανώς δεν είναι ούτε «παγανιστές». Διότι όπως είπαμε, «paganus» σημαίνει «χωριάτης».

Παίζετε με τις λέξεις μπορεί να σκεφτούν ορισμένοι. Διότι αν δεν είναι παγανιστές, τότε για ποιο λόγο κάνουν τελετή για το θερινό ηλιοστάσιο; Δεν είναι «παγανιστική» μια τέτοια εκδήλωση;

Είναι μάλλον αδόκιμο να την αποκαλέσουμε «παγανιστική» (δηλ. «χωριάτικη εκδήλωση») διότι στις προχριστιανικές κοινωνίες, οι εκδηλώσεις τιμής προς τη φύση και τις αλλαγές των εποχών δεν ήταν προνόμιο μόνο των… χωρικών αλλά ολόκληρης της κοινωνίας, αφού ο ήλιος δεν προσφέρει την ευεργεσία του μόνο στα χωριά αλλά και στις πόλεις! Όχι μόνο στους χωρικούς αλλά και στους αστούς.

Το ίδιο μπορούμε να υποθέσουμε και για τις άλλες προχριστιανικές (και φυσιολατρικές σε μεγάλο βαθμό) γιορτές που τελούνταν στις αρχαίες κοινωνίες. Διότι καθώς η φύση παρέχει τα πάντα, ο άνθρωπος ανέκαθεν εκδήλωνε τον σεβασμό του προς αυτήν με τελετές υμνωδίας και λατρείας. Ανεξαρτήτως αν ήταν «pagani» ή κάτοικος της πόλης.

Αυτό λοιπόν κάνουν στα Προμήθεια; Τελετές λατρείας προς τη φύση;!

Η έννοια και το περιεχόμενο της «λατρείας» ίσως να ξενίζει ορισμένους. Αν σκεφτούμε όμως το πόσο καθοριστικά έχει ταυτιστεί η Φύση με τη λατρεία προς αυτήν, θα διαπιστώσουμε ότι οι δύο αυτές λέξεις και έννοιες έχουν παράγει ένα σύνθετο όρο που έχει επιβιώσει ως τις μέρες μας, τόσο που όλοι τον χρησιμοποιούμε αβίαστα – και ασυνείδητα – στο καθημερινό μας λεξιλόγιο: τον όρο Φυσιολατρία με πολλά παράγωγα («φυσιο-λατρικοί» όμιλοι, «φυσιο-λάτρες», «φυσιο-λατρικοί» εορτασμοί κοκ). Ο όρος Φυσιολατρία και τα παράγωγά του έχει την καταγωγή του στις λατρευτικές εκδηλώσεις προς την Φύση, τις οποίες απ’ την αυγή της ύπαρξής της τελούσε η ανθρωπότητα. Μέσα από τις τελετές αυτές, οι άνθρωποι στις αγροτικές κοινότητες και στις αρχαίες κοινωνίες κατανοούσαν το φυσικό περιβάλλον τους και ενίσχυαν το σεβασμό τους γι αυτό.

Τέτοιου είδους «λατρεία» δεν θυμίζει «παγανισμό» ή έστω «ειδωλολατρία»;

Δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι λάτρεις με τον έναν ή τον άλλο τρόπο είμαστε όλοι μας, όλοι οι άνθρωποι κατά καιρούς. Είτε λάτρεις κάποιου προσώπου (λ.χ. της αγαπημένης / του αγαπημένου μας), είτε λάτρεις κάποιας ιδέας (λ.χ. της ελευθερίας), είτε λάτρεις ενός ενστίκτου (λ.χ. του έρωτα), είτε λάτρεις της φύσεως (φυσιο-λάτρες) κλπ.

Ένας σημερινός ύμνος προς τον Έρωτα όταν αυτός προσωποποιείται στη μορφή λ.χ. του εύχαρη νεανία με τη φαρέτρα και τα βέλη, ή προς την Ελευθερία όταν αυτή προσωποποιείται στη μορφή μιας ωραίας και δυναμικής γυναίκας, σε τι διαφέρει από έναν ύμνο προς την Γαία όταν αυτή προσωποποιείται λ.χ. στη μορφή της Δήμητρας; Τον σύγχρονο ποιητή ο οποίος απευθύνεται σε δεύτερο πρόσωπο στον Έρωτα σαν να είναι υπαρκτή οντότητα εξυμνώντας τις χάρες του, προσκαλώντας τον να έρθει ή ζητώντας να τον συντροφεύσει στη μοναξιά του, θα μπορούσαμε να τον αποκαλέσουμε παγανιστή ή ειδωλολάτρη; Όταν ο ποιητής απευθύνεται σε δεύτερο πρόσωπο στην Ελευθερία σαν να είναι φυσική οντότητα, την οποία μάλιστα την γνωρίζει τόσο καλά που την αναγνωρίζει από την όψη της «που με βια μετράει τη γη», σημαίνει ότι είναι παγανιστής και ειδωλολάτρης; Όταν συγκινούμαστε όλοι μας από τα έργα αυτά των ποιητών ή των ζωγράφων που εξυμνούν και προσωποποιούν ένστικτα, συναισθήματα, έννοιες, ιδέες ή φυσικές δυνάμεις σαν να είναι οντότητες, σημαίνει ότι είμαστε παγανιστές και ειδωλολάτρες;
Αν όχι, τότε με ποια λογική είναι παγανιστής ή ειδωλολάτρης εκείνος ο οποίος προσωποποιεί τη Φύση ή την Γαία εξυμνώντας την;

Αν ναι, τότε μήπως είμαστε όλοι «παγανιστές» ή «ειδωλολάτρες» και δεν το έχουμε καταλάβει;

Είναι αλήθεια ότι στα παραπάνω παραδείγματα, ο μέσος αναγνώστης θ’ απαντήσει ότι ναι μεν ο σημερινός ποιητής απευθύνεται σε δεύτερο πρόσωπο στις έννοιες αυτές, αλλά το κάνει «ποιητική αδεία». Ο αναγνώστης αυτός πιθανόν να μην έχει συνειδητοποιήσει ότι ολόκληρη η προχριστιανική ελληνική κοσμολογία και μυθολογία (δηλ. η ελληνική θεολογία) εκφραζόταν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο: Δηλ. «Ποιητική αδεία»!  Ποιητικό είναι το έργο του Ησίοδου, ποιητικό είναι το έργο του Ομήρου, ποιητική είναι ολόκληρη η Ορφική υμνολογία! Ίσως να μην έχουμε συνειδητοποιήσει δηλ. ότι οι πρόγονοί μας ήταν ποιητές και ότι ποιητικώ τω τρόπω εκφράζανε τα λατρευτικά τους ήθη!

Τι σημαίνει Λατρεία απέναντι στη φύση;

Σημαίνει ευαισθησία και σεβασμός προς αυτήν πάνω απ’ όλα. Ως κοινωνία και οργανωμένη πολιτεία, με μέτρα προστασίας και αυστηρότατες ποινές για τους παραβάτες, και ως πολίτες με τη συμπεριφορά μας, με τη φροντίδα των ανυπεράσπιστων ζώων, με δενδροφυτεύσεις, με δεκάδες παρόμοιες συμπεριφορές.

Αυτά όλα είναι αυτονόητα – υποτίθεται. Για να νιώσεις όμως ως τα κατάβαθα της ύπαρξής σου τι σημαίνει λατρεία προς τη Φύση, αρκεί να περπατήσεις ξυπόλητος μια μέρα μέσα σ’ ένα δάσος, να οσφρανθείς τις μυρουδιές του, ν’ αγκαλιάσεις έναν κορμό δέντρου και να νιώσεις την αφή του, το μεγαλείο του, να αφεθείς εκεί για λίγο και ν’ ακούς τους ψιθύρους της φυλλωσιάς του. Να κοιμηθείς ένα μεσημέρι κάτω από έναν πλάτανο, να ξυπνήσεις στον ίσκιο του και να πιεις κρασί. Να γευματίσεις με ψωμί κι ελιές ακούγοντας το κελάηδισμα των πουλιών και το κελάρυσμα από το ρυάκι.  Πώς να μην νοιώσεις τότε την ύπαρξη του θείου μέσα σου και πώς να μην λατρέψεις την φύση, το δέντρο, το ποτάμι, το φως. Πώς να μην νοιώσεις τον εαυτό σου ως τμήμα του όλου της, απειροελάχιστο και ταυτόχρονα μεγαλειώδες, πώς να μην την δεχθείς σαν μάνα σου… Αυτή ήταν η αίσθηση των αρχαίων για τη Φύση και τον Κόσμο. Οι πρόγονοί μας την Φύση δεν τη θεοποιούσαν επειδή ήταν «πρωτόγονοι» στις αντιλήψεις ούτε επειδή τα δέντρα προσέφεραν ευχάριστο ντεκόρ. Θεοποιούσαν τη Φύση επειδή κατανοούσαν πόσο αλληλένδετη ήταν με τον κύκλο της  ζωής τους.

Όμως η λέξη λατρεία… δεν ξενίζει σήμερα αφού προκαλεί περίεργους συνειρμούς;

Το λατρευτικό συναίσθημα δεν είναι παρά συναίσθημα ερωτικό σε πρόσωπα, πράγματα, καταστάσεις, έννοιες, ιδέες, τις ιδιότητες των οποίων ενδύανε οι πρόγονοί μας με θεϊκό απαύγασμα έτσι ώστε να αποκτούν ιερότητα.

Θα σταθούμε λίγο στον όρο «ιερότητα» για να γίνει κατανοητό αυτό που λέμε. «Ιερό» σημαίνει Ισχυρό. Ενδύοντας π.χ. με ιερότητα τη Φύση, την καθιστούσαν ισχυρή και άρα απαράβατη απέναντι σε όποιον επεδίωκε να την επιβουλευτεί. Αποδίδοντας λ.χ. τα δάση ως προστατευόμενα σε διάφορες θεότητες και αποκτώντας έτσι την ιδιότητα του Ιερού Άλσους, καθίσταντο απαράβατα στην κακοποίησή τους και κάθε παραβάτης τιμωρούνταν γιατί διέπραττε εξύβριση!

«Ιερό» όπως είπαμε σημαίνει Ισχυρό, άλλωστε απ’ τον όρο ιερό προέρχεται η λέξη γερό (η λέξη δασύνεται με συνέπεια το ιώτα να μετατρέπεται χάριν ευφωνίας σε γάμα: ιερό > γιερό > γερό). Το ιερόν οστούν π.χ. σημαίνει γερό κόκαλο, και ονομάζεται έτσι γιατί είναι το πιο ισχυρό από όλα τα οστά του ανθρώπου αφού σ’ αυτό στηρίζεται η σπονδυλική στήλη. Εκτός αυτού, μην ξεχνούμε ότι η σπονδυλική στήλη περιέχει τον νωτιαίο μυελό ο οποίος συνδέεται άμεσα με τον εγκέφαλο (Κεντρικό Νευρικό Σύστημα) ενώ φέρει στο κέντρο του τη φαιά ουσία, τους καθοριστικότερους δηλ.  νευρώνες για τις νοητικές λειτουργίες, τη σκέψη, τη μνήμη, ό,τι δηλ. μας ξεχωρίζει απ’ το ζωικό βασίλειο. Πώς λοιπόν να μην αποκαλείται Ιερόν (ισχυρό) το οστούν που υποβαστάζει όχι μόνο το κορμί ολόκληρο (υλικό σώμα), αλλά και τις διασυνδέσεις των συνειδησιακών λειτουργιών (αυτό που αποκαλούμε ψυχή, είτε  με τη μεταφυσική είτε με την ψυχιατρική και ψυχαναλυτική έννοια);

Αυτό λοιπόν σημαίνει ιερότητα, η οποία με τη σειρά της προκαλεί σεβασμό. «Ιερόν έτεκε πότνια κούρον» (δηλ. η Δέσποινα γέννησε το ισχυρό αγόρι) έλεγε με σεβασμό ο ιεροφάντης δείχνοντας τον ιερό καρπό κατά τις εορτές προς τιμήν της γέννησης του Ίακχου στα Μικρά Διονύσια (σημερινή 25η Δεκεμβρίου).

Το λατρευτικό συναίσθημα όπως είπαμε είναι συναίσθημα ερωτικό, ενώ η επένδυση ιερότητας θωράκιζε πρόσωπα, πράγματα, καταστάσεις, έννοιες, ιδέες, προσδίδοντας σ’ αυτά τον απαραίτητο σεβασμό μέσω του θείου απαυγάσματος. Το ίδιο ισχύει και για την λατρεία της Φύσεως, το ερωτικό (δηλ. το λατρευτικό) συναίσθημα προς την οποία οδηγεί στη θεοποίησή της.

Χρειάζεται να δει «ερωτικά» ο άνθρωπος τη φύση σήμερα;

Θα έπρεπε γιατί οι περισσότεροι άνθρωποι στις σύγχρονες κοινωνίες έχουν χάσει τη σύνδεση με τις αρχέγονες πηγές που μας γέννησαν. Για τους περισσότερους ανθρώπους των πόλεων σήμερα, η επαφή τους με τη φύση εξαντλείται στο να πάνε εκδρομή για να περάσουν καλά και ξέγνοιαστα, και στην καλύτερη περίπτωση να την θαυμάσουν. Οι άνθρωποι όμως που τελούν τις τελετές των ηλιοστασίων στα Προμήθεια αλλά και τις άλλες εν Ελλάδι εκδηλώσεις δεν μιλούν απλώς για θαυμασμό. Μιλούν για λατρεία, δηλ. για έρωτα!

Λατρεία και έρωτας για την Γαία σημαίνει να την νοιώσουμε όπως οι πρόγονοί μας: ως Μεγάλη Μητέρα, δηλ. ως ζωντανό οργανισμό απ’ τον οποίο δεν είμαστε αποκομμένοι και αλαζονικά αυτόνομοι αλλά αποτελούμε τέκνα. Γιατί μόνον έτσι ίσως ν’ αρχίσουμε ν’ αντιλαμβανόμαστε ότι αποτελούμε οργανικό μέρος του όλου της, σύμφωνα και με τη σχετική θεωρία των σύγχρονων βιολόγων (James Lovelock, Ελισάβετ Σαχτούρη, James Kirchner, Lynn Margulis κ.α.) που μιλάνε για την γη ως πολύπλοκο, ζωντανό και αυτοκυβερνώµενο οργανισµό που μέσω της ομοιόστασης, της ομοιόρησης και των μηχανισμών ανάδρασης είναι σαν να ελέγχει συνειδητά το περιβάλλον της. Οι ερμηνείες αυτές της Γαίας αποτελούν πια μέρος της καθιερωμένης βιολογίας έχοντας αναγάγει την Θεωρία της Γαίας σε Επιστήμη της Γαίας.

Αυτήν τη σύγχρονη επιστημονική θεώρηση, οι αρχαίοι λαοί την αντιλαμβάνονταν ενδόμυχα και βιωματικά ενώ οι Ίωνες φυσικοί της αρχαίας Ελλάδας την ανέδειξαν σε φιλοσοφική κοσμοθέαση. Σήμερα όμως χρειάζεται αφύπνιση για να την δούμε έτσι. Διότι απ’ τη στιγμή που έπαψαν οι εκδηλώσεις τιμής για την Γαία, από τη στιγμή που κάθε εκδήλωση λατρείας προς την Φύση στιγματίστηκε και συκοφαντήθηκε ως «παγανιστική» και «ειδωλολατρική» και απαγορεύτηκε, ο άνθρωπος άρχισε σταδιακά να αποστασιοποιείται απ’ αυτήν, θεωρώντας την Φύση και την Γαία απλώς ως χώρο για κατάκτηση, καταπάτηση και στυγνή εκμετάλλευση. Με αποτέλεσμα η πλειονότητα γύρω μας να βλέπει σήμερα την Φύση με το βλέμμα του αρπακτικού, σαν κονκισταδόρες έτοιμοι με την πρώτη ευκαιρία να ασελγήσουν στο κορμί της. Καμιά αίσθηση ιερότητας – δηλ. σεβασμού – γι αυτήν, καμία αίσθηση οργανικής σύνδεσης μαζί της.

Όμως οι «τελετές»; Τι νόημα έχουν σήμερα;

Θα ρωτήσει κάποιος: Καλά όλ’ αυτά και συμφωνούμε, αλλά τι χρειάζονται οι σπονδές, οι προσφορές προς την φύση και τα άλλα παρεμφερή, τα λεγόμενα «ιεροπρακτικά» που γίνονται στις τελετές;

Όπως έχει πει ένας φίλος που μεγάλωσε σε χωριό «έμαθα από τον παππού μου να μην τρώγω και να μην πίνω αν δεν προσφέρω πρώτα μέρος του αγαθού που πρόκειται να γευτώ στη μητέρα γη. Ένα τέταρτο του ποτηριού στη γη και το υπόλοιπο για μένα. Μία ψίχα ψωμί στη γη και το υπόλοιπο της φέτας για μένα».

Πολλοί που έχουν μεγαλώσει σε χωριά ίσως να διατηρούν παρόμοιες μνήμες από τους γέροντες του χωριού και τους παππούδες τους. Και τίθεται το ερώτημα: Αν αυτό δεν είναι σπονδή προς την γη, προσφορά σ’ αυτήν και εντέλει μορφή ιεροπραξίας, τότε τι άλλο είναι; Αν αυτό δεν μαρτυρεί την επιβίωση των πανάρχαιων προγονικών αξιών και πρακτικών δια μέσου των αιώνων μέχρι τις μέρες μας, τότε τι άλλο μαρτυρεί;

Το να χύσουμε μερικές σταγόνες οίνου προς την γη, μας εντάσσει στην ίδια ομάδα των Ελλήνων που έκαναν το ίδιο από χιλιάδες χρόνια και το συνεχίζουν μέχρι σήμερα. Ίσως αυτός να είναι ο βασικός συνεκτικός κρίκος της ελληνικής λατρείας. «Όταν οι Έλληνες ιερουργούν» γράφει ο καθηγητής του πανεπιστημίου της Ζυρίχης Walter Burkert «νοιώθουν πως επαναλαμβάνουν αυτό ακριβώς που έκαναν οι πρόγονοί τους από πολλές γενιές».

Αυτή την παράδοση διατηρούν οι μετέχοντες στις τελετές των ηλιοστασίων και των άλλων τελετουργιών κατά τη διάρκεια του έτους, επαναλαμβάνοντας αυτό που έκαναν οι πρόγονοί τους εδώ και χιλιετίες. Η διατήρηση της παράδοσης και η ομοιότητα των πράξεων είναι που σε κάνει αυτόματα να νοιώθεις μέλος ενός συνόλου, μιας τεράστιας κοινότητας η οποία συμπεριλαμβάνει τους προγόνους σου που κάνανε ακριβώς το ίδιο!

Όχι μόνον οι Ινδιάνοι!

Πολλοί άνθρωποι σήμερα και κυρίως όσοι έχουν οικολογικές ευαισθησίες, νοιώθουν γοητεία για την αίσθηση που έχουν οι Ινδιάνοι της Αμερικής προς το σύμπαν, προς την φύση και προς την γη. Προβάλλουν π.χ. – και πολύ καλά κάνουν – τα λόγια του Μεγάλου Αρχηγού των Ινδιάνων Σηάτλ προς τον πρόεδρο των Η.Π.Α Φράνκλιν Πηρς το 1854, λόγια γεμάτα απέραντο σεβασμό για την γη σαν να  πρόκειται για ζωντανή μητέρα, ή προβάλλουν άλλα αξιόλογα της αυτής φιλοσοφίας κείμενα.

Μια παρατήρηση: Δεν είναι μήπως αντιφατικό το να προσπαθούμε να καταλάβουμε εγκεφαλικά την αίσθηση των Ινδιάνων για την Γη όταν έχουμε εδώ, μέσα στην ίδια την παράδοσή μας τους ορφικούς ύμνους για το σύμπαν, την Φύση και την Γαία, αλλά τρέφουμε ως νεοέλληνες παντελή άγνοια;

Ζούμε σε έναν τόπο όπου οι πρόγονοί μας όχι μόνο σεβόντουσαν την Γαία αλλά την λάτρευαν σαν να ήταν ζωντανή, και κάτι παραπάνω: ως ολοζώντανη Θεά που τους προσφέρει απλόχερα τα αγαθά της. Όταν όμως έχουμε άγνοια για την αίσθηση που είχαν οι Έλληνες για την Γαία και την Φύση, μια άγνοια που οφείλεται στο ότι ποτέ δεν υποψιαστήκαμε ως νεοέλληνες την θέαση που είχαν οι πρόγονοί μας για τον κόσμο, πώς να καταφέρουμε να κατανοήσουμε την ιερότητα που προσέδιδαν στα πράγματα; Πώς να καταλάβουμε ότι δεν χρειάζεται καν να προσφεύγουμε στην ινδιάνικη αντίληψη για να κατανοήσουμε τον οφειλόμενο σεβασμό προς την Γαία, όταν η ίδια αυτή αντίληψη είναι κτήμα της δικής μας παράδοσης; Ότι η ίδια αυτή αντίληψη κυριαρχεί στα πνευματικά μας γονίδια, τα οποία όμως αδιαφορούμε να αναδείξουμε; Όταν παρόμοια ιερότητα προς την γη που διακατέχει την ινδιάνικη θέαση, αποτελεί την ουσία και το επίκεντρο και της δικής μας κοσμοθέασης – για την οποία όμως ο νεοέλληνας τρέφει πλήρη άγνοια; Κι όχι μόνον δεν τολμάει να την προβάλλει, αλλά αντιθέτως, δέχεται την κατασυκοφάντησή της ως «ειδωλολατρική»;

Πώς εντέλει να μπορέσει να καταλάβει την προγονική ελληνική ψυχή;

Γαία Θεά, μήτερ μακάρων θνητών τ’ ανθρώπων…

Νομίζουν πολλοί ότι ο πλούτος των γνώσεων που έχουμε αποκομίσει για την αρχαία Ελλάδα μέσα από τα τόσα βιβλία που κυκλοφορούν, είναι αρκετός για να κατανοήσουμε τους αρχαίους Έλληνες. Ότι αρκεί να κάνουμε διαλέξεις για τα επιτεύγματα των αρχαίων Ελλήνων σε όλους τους τομείς της φιλοσοφίας, της τέχνης, των επιστημών, των θεσμικών πλαισίων που δημιούργησαν ή την ιστορία τους, αλλά ωστόσο ότι είναι περιττό να αναφερόμαστε στην αρχαία λατρεία, να την ερευνούμε και κυρίως να την προσεγγίσουμε βιωματικά.

Δεν αρκεί όμως μόνο η γνώση για να κατανοήσει κάποιος την αρχαία Ελλάδα. Χρειάζεται κάτι που προσιδιάζει στην ψυχική επαφή και που πολλοί άνθρωποι το αντιλαμβάνονται όταν π.χ. περπατούν σιωπηρά ανάμεσα στους πεσμένους κίονες ενός αρχαίου ναού. Κάντε το και δοκιμάστε ν’ ακούσετε τη φωνή σας να απαγγέλλει μέσα στη σιωπή των μαρμάρινων σπονδύλων και των πεσμένων κιονόκρανων, έναν ύμνο προς τον Ασκληπιό ή προς την Αφροδίτη. Η αίσθηση μιας απόλυτης γνώσης που θα εισπράξετε, σαν μια ψυχική κάθαρση, θα είναι μοναδική, σαν να έχετε κατανοήσει με μιας όλη την αρχαία ψυχή. Περπατήστε  μέσα στο δάσος ενός ελληνικού βουνού μια ανοιξιάτικη μέρα και αφεθείτε στο μουρμουρητό ενός ρυακιού. Δοκιμάστε να ψιθυρίσετε μέσα στη γαλήνη του δάσους έναν ύμνο προς τις Πιερίδες Μούσες,  προς τις Νηρηίδες, προς τις Νύμφες των δασών και των λιμνών. Εκεί, στα ίδια μέρη που έτρεχαν κάποτε παιγνιδίζοντας ανάμεσα στα δέντρα ως προστάτιδές τους. Τότε αντιλαμβάνεσαι ως τα τρίσβαθα την ιερότητα που ένοιωθαν για τη Φύση, για τις εποχές, για τις ιδέες οι πρόγονοί μας.

Δυστυχώς όμως, για τους περισσότερους ανθρώπους σήμερα, το αλλοτριωμένο (χριστιανοθρεμμένο εν πολλοίς) παρελθόν μας ορθώνεται εμπόδιο. Διότι με την παιδεία με την οποία είμαστε γαλουχημένοι αρνούμαστε να δεχθούμε τις έννοιες «ιερό δάσος», «ιερό άλσος», «ιερή πηγή». Η λογική μας αρνείται να απευθυνθεί στη γη αποκαλώντας την «Γαία θεά, μήτερ μακάρων θνητών τ’ ανθρώπων, έδρανον αθανάτου κόσμου, πολυποίκιλε κούρη», αρνείται να απευθυνθεί στη Φύση μιλώντας την σαν να είναι ζωντανή (που είναι έτσι κι αλλιώς με τόση ζωή που επί εκατομμύρια χρόνια φέρει μέσα της), λέγοντάς της «λίττομαί σε συν ευόλβοισιν εν ώραις, ειρήνην, υγιείαν άγειν, αύξησιν απάντων».

Μια κοινωνία που λατρεύει την Φύση, που δέχεται ότι κάθε λίμνη και κάθε πηγή έχει ψυχή (τις Ναϊάδες νύμφες να κολυμπούν και να παίζουν στις όχθες), ότι κάθε δάσος και κάθε δέντρο έχει τη δική του ψυχή (τις Αμαδρυάδες νύμφες να παιχνιδίζουν ανάμεσα στα φυλλώματα), τότε αυτή η κοινωνία έχει και αντίστοιχη συμπεριφορά. Σέβεται και προστατεύει τη μάνα γη γιατί την θεωρεί ιερή και απαιτεί από μόνη της, συλλογικά αλλά και μέσω του κάθε πολίτη ξεχωριστά, μέτρα για την προστασία της.


Το υπόβαθρο της ελληνικής λατρείας, δεν ήταν άλλο παρά η μυθολογική αλληγορία αδιάσπαστα ενωμένη με τις αντίστοιχες τελετές. Διότι κάθε μορφή δημόσιας τελετής, όταν γίνεται εκούσια, επιδρά στη συλλογική συνείδηση. Όταν ένας λαός λατρεύει την Φύση και το δείχνει μέσω δημοσίων τελετουργιών, έχει και αντίστοιχη συμπεριφορά. Και σίγουρα αλλιώς αντιμετωπίζει τους υβριστές της.

Οι Ισημερίες (σπορά και άνθηση) και τα Ηλιοστάσια (γέννηση και καρποφορία), συνδεόμενα με τις αλλαγές των εποχών και εντέλει με την ίδια την επιβίωση του ανθρώπου, εορτάζονταν ανέκαθεν από τις ανθρώπινες κοινωνίες οι οποίες κατ’ αυτόν τον τρόπο χαιρέτιζαν τελετουργικά τις αλλαγές της Φύσεως, νοιώθοντας και οι ίδιοι μέρη – υποσύνολα του όλου της.

Οι τελετές του Θερινού Ηλιοστασίου στον Όλυμπο κατά την τρίτη ημέρα της διοργάνωσης των Προμηθείων, ημέρα αφιερωμένη στις τελεστικές πρακτικές των αρχαίων Ελλήνων, γίνονται για να νιώσουμε κάτι απ’ τον τρόπο που οι πρόγονοί μας έβλεπαν τον κόσμο. Για ν’ απευθυνθούμε προς τις δυνάμεις του σύμπαντος με τον τρόπο που το έκαναν οι πρόγονοί μας. Με στοιχεία αφενός εξωτερικά – τον βωμό, τις προσφορές, το τυπικό, στοιχεία που βοηθούν στην προσέγγιση – και αφετέρου εσωτερικά, με την ψυχική προδιάθεση του καθενός. Το τι ερμηνεία θα δώσει ο καθένας από τους επισκέπτες των Προμηθείων αφορά τον ίδιο και μόνον, αν δηλ. προσλάβει το όλο δρώμενο ως λατρευτική τελετή, ως αναπαράσταση αρχαίας τελετής, ως ψυχική επαφή με τον αρχαίο κόσμο, ως συμβολική αναφορά προς το μεγαλείο της φύσης και τις αλλαγές της, ως απόδοση τιμής προς το αρχαίο ελληνικό πνεύμα, ως ανάταση του εσώτερού του κόσμου κλπ. Κανένας δεν μπορεί να παρέμβει στον ψυχισμό του καθενός, κανένας δεν έχει δικαίωμα να το κάνει κι αυτό είναι το σωστό. Η αρχαία λατρεία απελευθέρωνε δυνάμεις απ’ τον άνθρωπο χωρίς να απαιτεί προσήλωση σε δόγματα. Πάνω απ’ όλα, οι γιορτές αυτές είναι μια συνάθροιση ανθρώπων που επιθυμούν να λουστούν στα νάματα της ελληνικής παράδοσης, μια συνάθροιση ανθρώπων που νοιώθουν φίλοι απ’ όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό, μια συνάθροιση χαράς.

Γι αυτό το λόγο οι γιορτές αυτές έχουν τόσο μεγάλη προσέλευση. Γι αυτό το λόγο, όσοι έρχονται σ’ επαφή με την ελληνική γραμματεία και με το αρχαίο ελληνικό πνεύμα, νοιώθουν ν’ αλλάζει η ματιά που έβλεπαν μέχρι τώρα τον κόσμο. Σαν να τραβήχτηκε ένα πέπλο από το βλέμμα τους που μέχρι τώρα τους εμπόδιζε ν’ αντιληφθούν την πραγματικότητα παρά έβλεπαν μόνο τις σκιές του ειδώλου της. Όπως στο σπήλαιο που περιγράφει ο Πλάτων.

Γι αυτό το λόγο τα Προμήθεια στον Όλυμπο έχουν καταστεί θεσμός στην ελληνική κοινωνία.

2 Σχόλια to “Τελετές στα «Προμήθεια» – Άρθρο στο περιοδικό “Μυστική Ελλάδα””

  1. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΜΑΝΤΕΣ said

    ΚΑΛΗ ΣΑΣ ΗΜΕΡΑ.ΠΟΛΥ ΚΑΛΗ Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ, ΑΝ ΚΑΙ ΔΕΝ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΤΟ ΑΠΟΛΟΓΗΤΙΚΟ ΥΦΟΣ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΔΙΕΚΡΙΝΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΣΥΝΤΑΚΤΗ.ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΙΣΤΕ ΥΠΕΡΗΦΑΝΟΙ ΓΙΑ ΟΛΑ ΤΟΥΤΑ ΚΑΙ ΟΧΙ «ΥΠΟΛΟΓΟΙ» ΣΤΗΝ ΑΔΑΗ ΠΕΝΑ ΠΑΝΤΟΣ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΣΚΟΥ ΚΑΙ ΜΗ.ΕΠΙ 50 ΣΥΝΑΠΤΑ ΕΤΗ, ΕΚΑΝΑ ΤΟ ΚΑΘΗΚΟΝ ΜΟΥ ΩΣ ΚΑΛΟΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΣ (ΟΠΩΣ ΜΕ ΔΙΔΑΞΑΝ), ΠΑΡΑΒΛΕΠΟΝΤΑΣ ΤΟ ΚΑΘΗΚΟΝ ΜΟΥ ΩΣ ΕΛΛΗΝ (ΑΥΤΟ ΔΕΝ ΜΟΥ ΤΟ ΔΙΔΑΞΑΝ). ΩΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ,ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟΣ,ΘΕΩΡΩ ΩΣ ΜΕΓΙΣΤΟ ΑΙΣΧΟΣ ΣΗΜΕΡΑ,ΝΑ ΕΧΩ ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΕ ΚΑΘΕ ΝΑΟ ΝΑ ΑΝΑΨΩ ΕΝΑ ΚΕΡΙ, ΑΛΛΑ ΝΑ ΜΗ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΣΤΕΦΑΝΩΣΩ ΕΝΑΝ ΑΝΔΡΙΑΝΤΑ, ΣΕ ΔΗΜΟΣΙΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΧΩΡΟ,Ή ΣΕ ΑΡΧΑΙΟ ΙΕΡΟ ΝΑΟ.ΚΥΡΙΕΣ,ΚΥΡΙΟΙ, ΑΓΑΠΗΤΟΙ ΣΥΝΕΛΛΗΝΕΣ,ΕΙΜΑΙ ΠΟΛΥ ΥΠΕΡΗΦΑΝΟΣ ΠΟΥ ΕΔΩ ΚΑΙ ΤΟΣΑ ΧΡΟΝΙΑ,ΣΕΙΣ ΤΙΜΑΤΕ ΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΖΩΗΣ ΚΑΙ ΣΚΕΨΗΣ. ΣΑΦΩΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΦΕΤΟΣ ΘΑ ΕΙΜΑΙ ΠΑΡΩΝ ΣΤΑ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ ΣΤΟΝ ΟΛΥΜΠΟ. ΠΑΡΑΚΑΛΩ ΔΕΧΤΕΙΤΕ ΤΗΝ ΑΠΕΡΙΟΡΙΣΤΗ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΣΕΒΑΣΜΟ ΜΟΥ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΜΑΝΤΕΣ.

    Μου αρέσει!

  2. Ψυλλάκης Στέφανος said

    ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΟΠΩΣ ΑΝΑΦΕΡΕΙ ΚΑΙ Ο ΚΥΡΙΟΣ ΜΑΝΤΕΣ, ΕΤΣΙ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΕΧΡΙ Τ ΔΩΔΕΚΑ ΜΟΥ ( ΤΡΙΑΝΤΑΩΚΤΟ ΤΩΡΑ) ΕΙΜΟΥΝ ΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΓΙΑΤΙ ΕΤΣΙ ΜΕ ΓΑΛΟΥΧΗΣΑΝ. ΑΛΛΑ ΔΕΝ ΞΕΡΩ ΚΑΤΙ ΕΙΧΑ ΜΕΣΑ ΜΟΥ ΠΟΥ ΕΚΑΝΕ ΝΑ ΣΚΕΠΤΟΜΕ ΟΤΙ ΚΑΤΙ ΠΑΕΙ ΣΤΡΑΒΑ, ΑΠΟ ΑΥΤΗΝ ΤΗ ΜΙΚΡΗ ΗΛΙΚΙΑ. ΔΕΝ ΞΕΡΩ ΜΑΛΛΟΝ ΕΙΧΑ ΚΑΙ ΕΧΩ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΨΥΧΗ ΣΤΟ ΝΤ-ΕΝ-ΕΙ ΜΟΥ
    .ΣΑΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ ΠΟΛΥ. ΓΙΑΤΙ ΜΕ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΕΙ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΚΑΝΕΤΕ ΚΑΙ ΕΙΣΤΕ ΑΞΙΟΙ ΕΠΑΙΝΩΝ!!! ΘΑ ΠΡΟΣΠΑΘΗΣΩ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΝΑ ΕΙΜΑΙ ΚΑΙ ΕΓΩ ΕΚΕΙ. ΤΟΥΣ ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΥΣ ΜΟΥ ΑΠΟ ΧΑΝΙΑ. ΣΤΕΦΑΝΟΣ-0ΡΦΕΑΣ

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: